Czy powietrze w Zakopanem rzeczywiście jest takie brudne?

Tak, Zakopane ma bardzo poważny problem z zanieczyszczeniem powietrza. Głównym źródłem smogu na Podhalu jest spalanie węgla i drewna dla celów grzewczych. Problemem jest także proceder palenia śmieci. Wg najnowszego raportu Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska Zakopane należy do 10 miast o najbardziej rakotwórczym powietrzu w Polsce. Średnioroczne stężenie rakotwórczego benzo(a)pirenu wynosi 916% dopuszczalnego poziomu. Zakopiańczycy przyjmują przeciętnie taką dawkę tej rakotwórczej trucizny, jakby wypalali rocznie około trzech i pół tysiąca papierosów, co w przeliczeniu na dzień daje prawie pół paczki papierosów wypalanych przez każdego mieszkańca, w tym przez dzieci! W ciągu ostatnich 10 lat, liczba dni z przekroczeniem normy dla pyłu zawieszonego PM10 wahała się między 64 a 125 (prawo dopuszcza 35 dni z przekroczeniem normy). Zdarzają się dni, w których zanieczyszczenie przekracza dopuszczalną normę prawie pięciokrotnie. Przekroczona jest także średnioroczna norma dla pyłu PM2,5 (30ug/m3 przy normie 25, w 2020 roku norma będzie wynosić 20).

Czym jest smog?

W skład smogu wchodzą trujące związki chemiczne, takie jak: tlenki siarki, tlenki azotu, tlenek węgla, metale ciężkie, sadza oraz trudno opadające pyły – PM10 oraz PM2.5, a także silnie rakotwórczy benzo(a)piren.

W jakich warunkach powstaje smog?

Najczęściej do powstawania smogu dochodzi w bezwietrzny dzień przy dużej wilgotności powietrza. W układach barycznych wysokiego ciśnienia występują prądy zstępujące, które prowadzą do osiadania powietrza. Takie warunki uniemożliwiają odpływ zanieczyszczeń, które koncentrują się na danym obszarze. Szczególnie zagrożone są tereny takie jak Zakopane: położone w kotlinach, dolinach bądź innych zagłębieniach terenu.

Co oznaczają skróty PM10 i PM2.5?

PM10 to pył zawieszony (j. ang.: particulate matter) o średnicy 10 mikrometrów, tzn. jest on 5-8 razy mniejszy niż średnica ludzkiego włosa. Z kolei PM2.5 to pył zawieszony o średnicy 2.5 mikrometrów, tj. 20-35 razy mniejszej niż wynosi średnica ludzkiego włosa.

Czym się różnią pyły PM10 i PM2.5?

Średnicą, ale też wpływem na zdrowie. Pył PM10 przedostaje się do organizmu przede wszystkim przez drogi oddechowe. Cząstki pyłu przenikają do płuc i akumulują się w górnych odcinkach dróg oddechowych. Natomiast pył zawieszony PM2.5 przenika do krwioobiegu i najgłębszych partii płuc i tam jest akumulowany, stanowiąc poważny czynnik chorobotwórczy. Osiada na ściankach pęcherzyków płucnych utrudniając wymianę gazową, powodując podrażnienie naskórka i śluzówki, zapalenie górnych dróg oddechowych oraz wywołując choroby alergiczne, astmę, nowotwory płuc, gardła i krtani.

Jak zanieczyszczenia powietrza wpływają na zdrowie?

Oddychanie zanieczyszczonym powietrzem jest bardzo szkodliwe. Szacuje się, że w ciągu roku powoduje ono przedwczesną śmierć ok. 47 tysięcy Polaków, czyli jest przyczyną co dziesiątego zgonu w naszym kraju. Dla porównania na polskich drogach ginie rocznie ok. 3 tysięcy ludzi.
Najbardziej narażone na zanieczyszczenia powietrza są dzieci, kobiety w ciąży i osoby starsze. Negatywny wpływ zanieczyszczeń odnotowuje się już na etapie życia płodowego, poprzez zahamowanie wzrostu płodu, jego rozwoju fizycznego i psychicznego, obniżenie masy urodzeniowej, a nawet przedwczesny poród.

Jakie choroby i dolegliwości zdrowotne powoduje smog?

Zanieczyszczenie powietrza powoduje liczne negatywne skutki dla zdrowia człowieka, m.in.:
• Działa rakotwórczo, zanieczyszczenie powietrza stanowi drugą po paleniu papierosów najpoważniejszą przyczynę raka płuc,
• Powoduje uszkodzenia układu oddechowego, układu krążenia czy układu nerwowego człowieka,
• Jest czynnikiem wywołującym alergię, astmę, a także przyczynia się do zaostrzenia przewlekłego zapalenia oskrzeli, niewydolności oddechowej bądź paraliżu układu krwionośnego,
• Powoduje kaszel, złe samopoczucie, uczucie senności,
• Wpływa na gorsze wyniki w nauce dzieci i młodzieży szkolnej.

Jak chronić się przed smogiem?

Podstawą jest wiedza o smogu. Niestety w Zakopanem nie ma żadnej tablicy, która wskazywałaby, jaka jest obecnie jakość powietrza, dlatego zachęcamy wszystkich do sprawdzania jakości powietrza w internecie, choćby zaglądając na profil Podhalańskiego Alarmu Smogowego na Facebooku, ściągając na telefon odpowiednią aplikację lub na stronie Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony środowiska.

  • Nie spaceruj w smogowe wieczory i poranki. W sezonie grzewczym najgorsze powietrze panuje w Zakopanem wieczorami oraz rano i w tym czasie najlepiej unikać spacerów oraz wietrzenia mieszkania.
    Unikaj nisko położonych części miasta. Smog gromadzi się najmocniej w zagłębieniach terenu, także jeśli musimy wyjść na spacer w trakcie tzw. epizodu smogowego, to wybierzmy się w wyżej położone części miasta lub w Tatry.
  • Dzwoń na straż miejską. Jeśli podejrzewasz, że w Twojej okolicy ktoś pali śmieciami – koniecznie zgłoś to straży miejskiej. Od października 2015 roku strażnicy mają prawa do kontroli pieców. W razie stwierdzenia palenia śmieci, sprawca wykroczenia może otrzymać mandat do 500 zł. Niewpuszczenie strażnika na teren posesji jest przestępstwem.
  • Zapytaj radnego. Warto zapytać swojego radnego, co zrobił w sprawie smogu – czy popiera wprowadzenie uchwały antysmogowej w Zakopanem (czyli systemowego rozwiązania problemu)?
  • Kup maskę. Warto zakupić specjalne maski ochronną dla siebie i swojej rodziny, jeśli przebywamy w zimie długo na zewnątrz.
  • Kup oczyszczacz powietrza. Warto wiedzieć, że do naszych mieszkań również dostaje się smog. Dlatego warto rozważyć zakup oczyszczacza powietrza.
  • Dołącz do Podhalańskiego Alarmu Smogowego. Organizujemy w szkołach lekcje o smogu, robimy happeningi, rozmawiamy z urzędnikami – dla każdego znajdą się ciekawe zadania. Im będzie nas więcej, tym politycy będą bardziej czuli, że smog to ważny problem dla ich wyborców.

W innych miejscowościach górskich, w Krakowie czy na Śląsku też występuje duże zanieczyszczenie powietrza. Dlaczego więc krytykować Zakopane?

Oczywiście, w wielu miejscach w Polsce jest źle i wszędzie powinno się zabiegać o czyste powietrze. W wielu miejscowościach powstają lokalne alarmy smogowe, choćby w Rabce, Jeleniej Górze czy w Nowym Sączu. Zakopane jest jednym z głównych ośrodków turystyki górskiej i sportów zimowych w Polsce i uważamy, że powinno być wzorem na tym polu. Apelujemy zatem do władz miasta o zadbanie o zdrowie mieszkańców i turystów.

Czy geotermia może rozwiązać problem smogu?

  • Def. geotermia – wykorzystanie energii cieplnej zawartej w wodach termalnych podłoża niecki podhalańskiej
  • Geotermia jest optymalnym rozwiązaniem problemu brudnego powietrza w Zakopanem, ale nie jedynym. Nie wszędzie można ją rozwijać. Dlatego ważne jest zarówno inwestowanie w to naturalne bogactwo Podhala, ale trzeba także rozwijać inne odnawialne źródła energii (OZE), jak kotły na biomasę czy pompy ciepła.
  • Już dzisiaj energia geotermalna ogrzewa ok. 35% budynków mieszkalnych w Zakopanem. Warto zwrócić uwagę, że aż 90% zakopiańskich hoteli zasilanych jest właśnie ciepłem pochodzącym z czystej energii geotermalnej. Nadal jednak około 60% budynków mieszkalnych na terenie miasta ogrzewanych jest przy pomocy indywidualnych źródeł ciepła, często za pomocą pieców na węgiel i drewno. W mniejszym stopniu budynki ogrzewane są gazem, energią elektryczną, olejem opałowym i gazem płynnym.

Węgiel jest brudny, ale czy palenie drewnem nie jest „eko”?

Wbrew częstemu przekonaniu o „czystości” spalanie drewna również może powodować wysokie emisje zanieczyszczeń. Palenie w tradycyjnym kominku emituje ponad dwa razy tyle pyłów (PM10) niż węgiel spalany w starym kotle. Dlatego w Zakopanem potrzebna jest także debata o paleniu w kominkach. Przykładowo, w Krakowie palenie w kominkach zostanie całkowicie zakazane. W Zakopanem powinno się conajmniej zakazać palenia drewnem w mało wydajnych piecach.

Czy Zakopane naprawdę nic nie robi ze smogiem?

Tak nie można powiedzieć, ale na pewno robi o wiele zbyt mało. Dla przykładu: zgodnie z Programem ochrony powietrza dla województwa małopolskiego do końca 2015 roku miasto miało zlikwidować 496 starych pieców węglowych. W tym czasie zlikwidowało zaledwie 21 – tj. 4% planu. Kluczowe jest systemowe rozwiązanie problemu – wprowadzenie uchwały antysmogowej dla Zakopanego. Taką możliwość daje ustawa antysmogowa.

Czy nie wystarczy się skupić na wyeliminowaniu palenia śmieci, aby zlikwidować smog?

Niestety, wyeliminowanie palenia śmieci nie wystarczy, aby pozbyć się smogu. Palenie śmieci jest zabronione przez prawo i władze powinny ten zakaz bezwzględnie egzekwować – do tej pory tak się nie dzieje. W październiku 2015 r. straż miejska otrzymała wreszcie uprawnienia do kontroli pieców pod kątem spalania śmieci i ważne żeby przeprowadzała częste, systemowe kontrole i karała łamiących prawo.
Strażnicy miejscy mogą wchodzić na prywatne posesje i kontrolować, czy w kotłowniach nie są spalane śmieci. W razie stwierdzenia naruszenia przepisów, strażnicy mają prawo nałożyć mandat w wysokości do 500 zł, a gdy sprawa trafi do sądu – możliwa jest grzywna do 5 tys. zł.
Jednak, aby pozbyć się smogu potrzebna jest uchwała antysmogowa wprowadzająca równe zasady dla wszystkich mieszkańców. Zakopiańczycy powinni otrzymać pomoc finansową na wymianę pieców w ciągu kilku lat.

Dlaczego postulujemy przyjęcie uchwały antysmogowej? Czy nie wystarczy program wymiany pieców przewidziany w Programie Ograniczenia Niskiej Emisji?

Położenie Zakopanego w kotlinie wymaga podjęcia bardziej zdecydowanych działań. Nawet wymiana tysiąca pieców w Zakopanem może okazać się nieskutecznym narzędziem walki ze smogiem. Za kilka lat może się okazać, że smog się nie zmniejszył, bo inni mieszkańcy zainstalowali w tym czasie kolejne „kopciuchy” na węgiel. Będzie to nie tylko nieefektywne działanie, ale też de facto marnowanie publicznych pieniędzy. Ustawa antysmogowa daje samorządom skuteczniejsze narzędzia walki ze smogiem. Zakopane (za pośrednictwem Urzędu Marszałkowskiego) może np. zakazać spalania paliw stałych na swoim terenie, albo określić wyśrubowane normy emisji zanieczyszczeń dla pieców.

Dlaczego chcecie zakazać palenia węglem?

Z uwagi na trudność wyegzekwowania od mieszkańców norm emisji zanieczyszczeń dla pieców węglowych, uważamy że skuteczniejszą w skutkach formą będzie całkowita ich eliminacja i wprowadzenia zakazu stosowania węgla. Należy pamiętać, że spalanie drewna także powoduje ogromne emisje zanieczyszczeń. Spalanie drewna powinno odbywać się tylko w wysoko wydajnych instalacjach.

Ludzie palą węglem z oszczędności

Zdajemy sobie sprawę, że finanse są kluczową sprawą dla walki ze smogiem. Dlatego miasto powinno pozyskać środki na dofinansowanie termomodernizacji budynków oraz wymianę źródeł ciepła. Można też – wzorem Krakowa – zastanowić się nad wsparciem przez pewien czas osób gorzej usytuowanych w opłaceniu wyższych rachunków za energię. Mieszkańcy powinni mieć możliwość skonsultowania się w tych sprawach z ekodoradcą. Dziś ci z zakopiańczyków, którzy są już „eko” – tzn. używają np. geotermii, gazu czy pomp ciepła, czują się oszukani, bo ponieśli pewne koszty, a sąsiedzi i tak palą czym chcą, trując wszystkich. Uchwała antysmogowa będzie tym samym sprawiedliwym rozwiązaniem.

Czy spaliny samochodowe są główną przyczyną zanieczyszczenie powietrza w Zakopanem?

To nie samochody są główną przyczyną przekroczeń norm emisji pyłów, a spalanie węgla i drewna w domach. Zanieczyszczenia samochodowe jak najbardziej mają swój udział w emitowanych do atmosfery zanieczyszczeniach, dlatego ważne jest by ograniczać ruch samochodowy, rozwijać w mieście i w powiecie transport publiczny i rowerowy, a także m.in. stworzyć szybkie połączenie kolejowe, które będzie konkurencyjna dla zakopianki.